ଯୁଦ୍ଧ ଶେଷରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଶାନ୍ତି: ଧଉଳି

ସକାଳର ଆଲୋକ ଧୀରେ ଧୀରେ ଦୟାନଦୀ ଉପରେ ପଡ଼ୁଥାଏ। ଦୂରରୁପକ୍ଷୀଙ୍କ ଡାକ ଶୁଣାଯାଏ। ଧଉଳି ପାହାଡ଼ର ଢାଲରେ ପବନ ଗଛପତ୍ରକୁହଲାଇ ଚାଲିଥାଏ। ଆଉ ଉପରେ, ଧଳା ଶାନ୍ତିସ୍ତୂପ ସକାଳରସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣରେ ନିରବ ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ଦୃଶ୍ୟଟିରେ ଏମିତି ଏକପ୍ରଶାନ୍ତି ରହିଛି, ଯାହା କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଣିଷକୁ ନିଜ ଭିତରକୁଦେଖିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ନିରବତାର ତଳେ ଲୁଚିଛି ଏକଭୟଙ୍କର ଅତୀତ। ଏହି ଭୂମି କେବେ ରକ୍ତ, ଲୁହ ଓ ଯୁଦ୍ଧର ସାକ୍ଷୀ ଥିଲା।ଆଜି ସେହି ଭୂମି ଶାନ୍ତିର କଥା କହୁଛି। ଧଉଳିର ଏହି ବିରୋଧାଭାସ ହିଁତାହାର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଶକ୍ତି। ଇତିହାସର ପୃଷ୍ଠାରେ କଳିଙ୍ଗ ଯୁଦ୍ଧ କେବଳଏକ ସାମରିକ ସଂଘର୍ଷ ଭାବେ ଲିପିବଦ୍ଧ ହୋଇ ରହିନାହିଁ। ଏହା ଜଣେବିଜୟୀ ସମ୍ରାଟଙ୍କ ମନୋଜଗତ ପରିବର୍ତ୍ତନର କାହାଣୀ ହୋଇଯାଇଛି।ମୌର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ରାଟ ଅଶୋକ କଳିଙ୍ଗକୁ ଜିତିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ଯେଉଁମାନବୀୟ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ସେ ଦେଖିଥିଲେ, ତାହା ତାଙ୍କ ମନରେ ଗଭୀରଅନୁତାପ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା। ବିଜୟର ମୁକୁଟ ହଠାତ୍ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଭାରୀଲାଗିଥିଲା। ଏଠାରେ ଇତିହାସର ଏକ ଦୁର୍ଲଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦେଖାଯାଏ—ଜଣେ ଶାସକ ବାହାର ଜଗତକୁ ଜିତିବା ପରେ ନିଜ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ସମ୍ମୁଖରେଠିଆ ହୋଇଥିଲେ। ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ତାଙ୍କୁ ତଳୱାରରୁ ଧର୍ମ, ହିଂସାରୁକରୁଣା ଏବଂ ବିଜୟରୁ ମାନବିକତା ଦିଗକୁ ନେଇଗଲା। ଧଉଳିରଶିଳାଲେଖଗୁଡ଼ିକ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନର ନିରବ ସାକ୍ଷୀ। ପଥର ଉପରେଖୋଦିତ ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ପୁରୁଣା ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ନୁହେଁ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଏକ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ମନର ଦଲିଲ। ଅଶୋକଙ୍କ ଶାସନଚିନ୍ତାଧାରାରେ ଧର୍ମର ଅର୍ଥ କେବଳ ଏକ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ନୁହେଁ, ବରଂମାନବିକ ଆଚରଣ, ସହିଷ୍ଣୁତା, ଦୟା ଓ ନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱ ସହ ଜଡ଼ିତଥିଲା। ଏହି କାରଣରୁ ଧଉଳିକୁ ଦେଖିବା ମାନେ କେବଳ ଅତୀତକୁଦେଖିବା ନୁହେଁ; ଏହା ଜଣେ ମଣିଷ କିପରି ନିଜ ଭୁଲରୁ ଶିଖି ନିଜକୁବଦଳାଇପାରେ, ତାହାକୁ ଅନୁଭବ କରିବା। ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଥିବାଶାନ୍ତିସ୍ତୂପ ଏହି ଚିନ୍ତାକୁ ଆଧୁନିକ ଦୃଶ୍ୟରେ ପରିଣତ କରିଛି। ଏହାର ଧଳାରଙ୍ଗ ମନକୁ ଏକ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଅର୍ଥ ଦିଏ—ଯେପରି ହିଂସାର ଅନ୍ଧକାରଉପରେ ଶାନ୍ତିର ଏକ ଆଲୋକ। ଦୂରରୁ ଏହାକୁ ଦେଖିଲେ ଲାଗେ, ଇତିହାସ ନିଜେ ଏକ ନୂଆ ଭାଷା ଶିଖିଛି। ତଳେ ଦୟାନଦୀ ବହୁଛି; ଉପରେ ଶାନ୍ତିସ୍ତୂପ ଠିଆ ହୋଇଛି। ମଝିରେ ମଣିଷ—ଯିଏ ଅତୀତରୁଶିଖି ଭବିଷ୍ୟତ ଗଢ଼ିବାକୁ ଚାହେଁ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଧଉଳିକୁ ଏକ ସାଧାରଣଐତିହାସିକ ସ୍ଥାନଠାରୁ ଅଧିକ କିଛି କରିଦେଇଛି ଧଉଳିର ଅର୍ଥକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧକୁ କେବଳ ରାଜା ଓ ସେନାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁଦେଖିଲେ ଚଳିବ ନାହିଁ। ଯୁଦ୍ଧର ପ୍ରକୃତ ମୂଲ୍ୟ ସବୁବେଳେ ସାଧାରଣମଣିଷ ଦିଏ। ଜଣେ ମା’ର ପୁଅ ହରାଇଯାଏ, ଜଣେ ଶିଶୁ ତା’ର ପିତାଙ୍କୁହରାଏ, ଗୋଟିଏ ପରିବାରର ଜୀବନ ଚିରଦିନ ପାଇଁ ବଦଳିଯାଏ। ତେଣୁଧଉଳିର ଶାନ୍ତିବାର୍ତ୍ତା କେବଳ ଯୁଦ୍ଧ ବିରୋଧୀ ଏକ ଦାର୍ଶନିକ ଧାରଣାନୁହେଁ; ଏହା ସାଧାରଣ ମଣିଷର ଜୀବନ ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନଦେବାର ଆହ୍ୱାନ। ଆଜିର ସମାଜରେ ଧଉଳିର ଏହି ବାର୍ତ୍ତା ଆହୁରିଗଭୀର ଅର୍ଥ ବହନ କରେ। ଆମେ ହୁଏତ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧର ମଧ୍ୟରେ ବାସକରୁନାହୁଁ, କିନ୍ତୁ ଛୋଟ ଛୋଟ ସଂଘର୍ଷ ଆମ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନର ଅଂଶହୋଇରହିଛି। ମତଭେଦ କେବେ ଶତ୍ରୁତାରେ, ଅସହମତି କେବେଅସହିଷ୍ଣୁତାରେ ଏବଂ ରୋଷ କେବେ ହିଂସାରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ସାମାଜିକମାଧ୍ୟମର ତୀବ୍ର ଯୁଗରେ ଏକ ଅସତ୍ୟ ଖବର କିମ୍ବା ଉତ୍ତେଜନାମୂଳକମତ ମଧ୍ୟ ମଣିଷଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅବିଶ୍ୱାସ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ। ଏପରିସମୟରେ ଧଉଳି ଆମକୁ ଧୈର୍ଯ୍ୟର ମୂଲ୍ୟ ଶିଖାଏ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିବାଦରଉତ୍ତର ବଳପ୍ରୟୋଗ ନୁହେଁ; ଅନେକ ସମୟରେ ସଂଳାପ ହିଁ ସବୁଠାରୁବଡ଼ ଶକ୍ତି। ପୁଲିସ ସେବାରେ ଥିବା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଭାବେ ଧଉଳିର ଏହିଶିକ୍ଷା ମୋ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଅର୍ଥ ରଖେ। ପୁଲିସର ଦାୟିତ୍ୱ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେଆଇନ ରକ୍ଷା କରିବା, ଅପରାଧ ରୋକିବା ଏବଂ ଅପରାଧୀଙ୍କ ବିରୋଧରେଆଇନସମ୍ମତ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ କରିବା। କିନ୍ତୁ ଏକ ସୁସ୍ଥ ସମାଜର ପୁଲିସିଂକେବଳ ଆଇନ ପ୍ରୟୋଗରେ ସୀମିତ ରହିପାରେ ନାହିଁ। ଲୋକଙ୍କବିଶ୍ୱାସ ଅର୍ଜନ କରିବା, ଅଭିଯୋଗ ଶୁଣିବା, ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅସହାୟଙ୍କପାଖରେ ଠିଆ ହେବା ଏବଂ ସମସ୍ୟା ଗୁରୁତର ହେବା ପୂର୍ବରୁ ତାହାକୁଚିହ୍ନଟ କରିବା—ଏସବୁ ମଧ୍ୟ ଆଧୁନିକ ପୁଲିସିଂର ଅଂଶ। ଶାନ୍ତି ରକ୍ଷାକେବଳ ଏକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ନୁହେଁ; ଏହା ଏକ ନିରନ୍ତର ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା। ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦେଖିଲେ ଧଉଳି ଆମକୁ ‘ପ୍ରତିରୋଧ’ଠାରୁ ‘ପ୍ରତିରୋଧପୂର୍ବରୁ ପ୍ରତିରୋଧ’ର ଚିନ୍ତା ଦିଏ। ଅପରାଧ ଘଟିବା ପରେ ତାହାର ତଦନ୍ତକରିବା ଆବଶ୍ୟକ, କିନ୍ତୁ ଅପରାଧ ଘଟିବାର ସମ୍ଭାବନାକୁ ପୂର୍ବରୁ ଚିହ୍ନଟକରି ରୋକିବା ଆହୁରି ଉତ୍ତମ। ସମୁଦାୟ ସହ ପୁଲିସର ସମ୍ପର୍କ,ଯୁବପିଢ଼ି ସହ ସଂଳାପ, ମହିଳା ଓ ଶିଶୁଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା, ସାଇବର ଅପରାଧବିଷୟରେ ସଚେତନତା ଏବଂ ସମାଜର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶକୁ ସୁରକ୍ଷାବ୍ୟବସ୍ଥାର ସହଭାଗୀ କରିବା—ଏସବୁ ଶାନ୍ତିର ଏକ ବ୍ୟାପକ ଧାରଣାରଅଂଶ ଧଉଳିର ଶାନ୍ତିସ୍ତୂପକୁ ଦେଖିବା ସମୟରେ ଆଉ ଏକ କଥା ମନକୁ ଆସେ—ଐତିହ୍ୟ କେବଳ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବାର ବସ୍ତୁ ନୁହେଁ, ଏହାକୁ ବୁଝିବା ମଧ୍ୟଆବଶ୍ୟକ। ଆମ ଯୁବପିଢ଼ି ଯଦି ଧଉଳିକୁ କେବଳ ଏକ ପର୍ଯ୍ୟଟନସ୍ଥଳୀଭାବେ ଦେଖେ, ତେବେ ଏହାର ଅର୍ଦ୍ଧ ଅର୍ଥ ହିଁ ଧରାପଡ଼ିବ। ଏଠାରେ ଆସିଇତିହାସକୁ ଅନୁଭବ କରିବା, ଶିଳାଲେଖକୁ ପଢ଼ିବା, କଳିଙ୍ଗ ଯୁଦ୍ଧରପରିଣାମ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଏବଂ ଅଶୋକଙ୍କ ପରିବର୍ତ୍ତନରୁ ଶିକ୍ଷାନେବା—ଏହା ହେଉଛି ଧଉଳି ଯାତ୍ରାର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ। ଐତିହ୍ୟସେତେବେଳେ ଜୀବନ୍ତ ରହେ, ଯେତେବେଳେ ତାହା ନୂଆ ପିଢ଼ିର ଚିନ୍ତାକୁପ୍ରଭାବିତ କରେ। ଧଉଳିର ପ୍ରକୃତି ମଧ୍ୟ ଏହି ଅନୁଭୂତିକୁ ଗଭୀର କରେ।ଦୟାନଦୀର ପ୍ରବାହ ଆମକୁ ସମୟର ଗତିକୁ ମନେ ପକାଇଦିଏ। ମଣିଷଆସେ ଓ ଯାଏ, ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଉଠେ ଓ ପଡ଼େ, ଯୁଦ୍ଧ ହୁଏ ଓ ଶେଷ ହୁଏ;କିନ୍ତୁ ନଦୀ ବହିଚାଲେ। ପ୍ରକୃତି ମଣିଷର ଅହଂକାରଠାରୁ ବଡ଼। ହଜାରବର୍ଷ ପୂର୍ବର ଘଟଣାକୁ ନିଜ ଭିତରେ ବୋହି ଆଜି ମଧ୍ୟ ଦୟାନଦୀ ନିରବଭାବେ ଚାଲିଛି। ଏହି ନିରବତାରେ ଏକ ଗଭୀର ଦର୍ଶନ ରହିଛି—ସମୟସବୁକିଛିକୁ ପଛରେ ଛାଡ଼ି ଯାଏ, କିନ୍ତୁ ମାନବୀୟ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ହିଁଇତିହାସକୁ ଅର୍ଥ ଦିଏ .ଆଜି ଯେତେବେଳେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଶାନ୍ତି, ସହଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ମାନବିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ପ୍ରଶ୍ନ ସହ ଲଢ଼ୁଛି, ସେତେବେଳେଧଉଳିର ଗୁରୁତ୍ୱ କେବଳ ଓଡ଼ିଶା କିମ୍ବା ଭାରତର ସୀମାରେ ଅଟକି ରହେନାହିଁ। ଏହା ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ ସନ୍ଦେଶର ସ୍ଥାନ। ଏଠାରୁ ବାହାରୁଥିବାବାର୍ତ୍ତା ହେଉଛି—ମଣିଷର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସଫଳତା ଅନ୍ୟକୁ ହରାଇବା ନୁହେଁ; ନିଜକୁ ବଦଳାଇବା। ଶକ୍ତିର ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ୟବହାର ଭୟ ସୃଷ୍ଟି କରିବାରେନୁହେଁ; ସୁରକ୍ଷା ଓ ବିଶ୍ୱାସ ସୃଷ୍ଟି କରିବାରେ। ସନ୍ଧ୍ୟା ହେଲେ ଧଉଳିପାହାଡ଼ ଉପରେ ଆଲୋକ ଧୀରେ ଧୀରେ କମିଯାଏ। ଦୟାନଦୀ ଉପରେଆକାଶର ରଙ୍ଗ ବଦଳେ। ଶାନ୍ତିସ୍ତୂପ ପୁଣି ନିରବ ହୋଇଯାଏ। ଦିନଭରିଆସିଥିବା ଲୋକେ ଫେରିଯାଆନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଧଉଳି ତାହାର ସ୍ଥାନରେରହିଯାଏ—ଅତୀତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସେତୁ ହୋଇ। ହଜାରବର୍ଷ ପରେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ନିରବତା ଆମକୁ କଥା କହୁଛି। ସେହି କଥାରସାର ଖୁବ ସରଳ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ଅର୍ଥ ଅସୀମ: ଯୁଦ୍ଧ ଭୂମିକୁ ଜିତିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଶାନ୍ତି ହୃଦୟକୁ ଜିତେ। ଧଉଳି ତେଣୁ ମୋ ପାଇଁ କେବଳ ଏକପାହାଡ଼ ନୁହେଁ, କେବଳ ଏକ ଶାନ୍ତିସ୍ତୂପ ନୁହେଁ, କେବଳ ଏକ ଐତିହାସିକସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହା ମଣିଷର ପରିବର୍ତ୍ତନର ଏକ ସ୍ମାରକ। ଏହାଆମକୁ କହେ ଯେ ଅତୀତର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଭୁଲ ମଧ୍ୟ ଭବିଷ୍ୟତରସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଶିକ୍ଷା ହୋଇପାରେ। ଏବଂ ହୁଏତ ଏହିଠାରେ ଧଉଳିରସତ୍ୟିକାର ମହତ୍ତ୍ୱ—ରକ୍ତର ଇତିହାସକୁ ଶାନ୍ତିର ଭାଷାରେ ପରିଣତକରିବାର ଅସାଧାରଣ କ୍ଷମତା।