ବହୁମୁଖୀ ଢାଞ୍ଚା ଓ ଡ୍ୟାମ୍: ଓଡ଼ିଶାର ଗ୍ରାମୀଣ ଅର୍ଥନୀତି ପରିବର୍ତ୍ତନର ନିରବ ସୂତ୍ରଧାର

ଡ୍ୟାମ୍ କେବଳ ପାଣି ସଞ୍ଚୟର ଏକ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଢାଞ୍ଚା ନୁହେଁ; ଏହା ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଉନ୍ନୟନ ସଂସ୍ଥାନ, ଯାହା କୃଷି, ଜଙ୍ଗଲ-ଆଧାରିତ ଜୀବିକା, ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ, ପର୍ଯ୍ୟଟନ, ସଂସ୍ଥାଗତ ସୁଦୃଢତା ଓ ଗ୍ରାମୀଣ ଆର୍ଥିକ ଋଣ ସୁବିଧା, ସ୍ଥିରତାକୁ ଏକାତ୍ମ କରେ। ବିଶ୍ୱର ଅନେକ ଦେଶର ଉନ୍ନୟନ ଅନୁଭବ ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ, ବହୁମୁଖୀ ଢାଞ୍ଚାର ସଠିକ ବ୍ୟବହାର ଦେଶର ଆର୍ଥିକ ଭବିଷ୍ୟତକୁ ପୁନର୍ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିପାରେ।ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଭାରତରେ ନିର୍ମିତ ହୀରାକୁଦ, ନାଗାର୍ଜୁନସାଗର, ଦାମୋଦର ଭ୍ୟାଲି ପ୍ରକଳ୍ପ ଭଳି ବଡ଼ ଡ୍ୟାମ୍ଗୁଡ଼ିକୁ “ଆଧୁନିକ ଭାରତର ମନ୍ଦିର” ବୋଲି ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ଢାଞ୍ଚାଗୁଡ଼ିକ ଜଳସେଚନ, ବନ୍ୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ବିଦ୍ୟୁତ ଉତ୍ପାଦନ ଓ ଉଦ୍ୟୋଗିକ ଆଧାର ଗଠନରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଭୂମିକା ନିଭାଇଛି।ଓଡ଼ିଶାରେ ଡ୍ୟାମ୍ ଆଧାରିତ ଜଳସେଚନ ଦ୍ୱାରା ଧାନ ସହିତ ସବୁଜି, ଡାଲି, ତେଲବୀଜ ଓ ଉଦ୍ୟାନ ଫସଲର ବିବିଧୀକରଣ ସମ୍ଭବ ହୋଇଛି। ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶର ନଦୀ ଯୋଡ଼ା ପ୍ରଣାଳୀ ଓ ମାଇକ୍ରୋ–ଇରିଗେସନ ମଡେଲ ଚାଷୀଙ୍କ ଆୟକୁ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ମାନକରେ ଉନ୍ନତ କରିଛି। ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗରେ ଛୋଟ ଓ ମଧ୍ୟମ ଜଳାଶୟ ଭିତ୍ତିକ କୃଷି ମଡେଲ ଖାଦ୍ୟ ସୁରକ୍ଷାକୁ ସୁଦୃଢ କରିଛି।ଡ୍ୟାମ୍ ଓ ସମ୍ପର୍କିତ ଢାଞ୍ଚାଗୁଡ଼ିକ କୃଷି ବ୍ୟତୀତ ମତ୍ସ୍ୟଚାଷ, ପଶୁପାଳନ, ମଧୁଚାଷ, ଜଙ୍ଗଲ ଉତ୍ପାଦ ଆଧାରିତ ଜୀବିକାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଇ  ବେକାରିକୁ ଗଭୀର ଭାବରେ କମାଇଛି। ଓଡ଼ିଶାରେ ଡ୍ୟାମ୍ ଜଳାଶୟ ଆଧାରିତ ମତ୍ସ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ ଗ୍ରାମୀଣ ଯୁବକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ଥାୟୀ ଆୟର ଉତ୍ସ ହୋଇଉଠିଛି।ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶର SHG–ବ୍ୟାଙ୍କ ଲିଙ୍କେଜ ମଡେଲ ଓ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ସ୍ୱୟଂସହାୟକ ଦଳ ଭିତ୍ତିକ ଉଦ୍ୟମ ଓଡ଼ିଶା ପାଇଁ ଗଭୀର ଶିକ୍ଷା। ଡ୍ୟାମ୍ ପରିସରରେ SHG ମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ, ଇନପୁଟ ସହାୟତା, ଆସେଟ୍ ସୃଷ୍ଟି ଓ ସହଜ ଋଣ ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାରା ସାମୂହିକ ଅର୍ଥନୈତିକ ସକ୍ଷମତା ଗଠିତ ହୋଇପାରେ।ଓଡ଼ିଶାର ଗ୍ରାମ ହେଉଛି ଏହି ରାଜ୍ୟର ଆତ୍ମା। ଐତିହାସିକ ଭାବେ ଦେଖିଲେ, ଓଡ଼ିଶାର ଗ୍ରାମୀଣ ଅର୍ଥନୀତି କୃଷି, ହସ୍ତଶିଳ୍ପ, ମାଛଧରା ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଜୀବିକା ଉପରେ ଆଧାରିତ ଥିଲା। ମାଉର୍ୟ, ସୋମବଂଶୀ ଓ ଗଜପତି ଯୁଗରେ ଗାଁଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱୟଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଅର୍ଥନୈତିକ ଏକକ ଭାବରେ କାମ କରୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଉପନିବେଶିକ ଶାସନ କାଳରେ ଏହି ସ୍ୱୟଂପୂର୍ଣ୍ଣତା ଭଙ୍ଗ ହୋଇ, ଓଡ଼ିଶା ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ପଛୁଆପଣର ଦୁଷ୍ଚକ୍ରରେ ପଡ଼ିଗଲା।ଜଳବିଦ୍ୟୁତ ଉତ୍ପାଦନ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଶକ୍ତିର ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ସ। ଏହା ସହ ଡ୍ୟାମ୍ କେନ୍ଦ୍ରିତ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଜୋନ୍, ଇକୋ–ଟୁରିଜମ, ଜଳକ୍ରୀଡା ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ବଜାର ଗ୍ରାମୀଣ ଅର୍ଥନୀତିକୁ ନୂତନ ଗତି ଦେଇଛି—ଯାହା ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ ଓ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗରେ ସଫଳତାର ସହ ପରିଲକ୍ଷିତ।ବହୁମୁଖୀ ଡ୍ୟାମ୍ ଆଧାରିତ ଉନ୍ନୟନ ମଡେଲକୁ ଯଦି ସଠିକ ଯୋଜନା, ସମୁଦାୟ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଓ ସଂସ୍ଥାଗତ ସମନ୍ୱୟ ସହ ରୂପାୟଣ କରାଯାଏ, ତେବେ ଓଡ଼ିଶା ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ମାନଚିତ୍ରରେ ଏକ ସଫଳ ଗ୍ରାମୀଣ ଅର୍ଥନୀତି ମଡେଲ ଭାବେ ଉଭୟ ହୋଇଉଠିପାରିବ।ସବୁଠାରୁ ଗମ୍ଭୀର ଦିଗ ହେଉଛି—ମହଙ୍ଗାଇ ବଢ଼ୁଛି, କିନ୍ତୁ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଆୟ ସେହି ହାରେ ବଢ଼ୁନାହିଁ। ଏହା ସଞ୍ଚୟ କମାଉଛି, ଋଣ ନିର୍ଭରତା ବଢ଼ାଉଛି ଓ ସାମାଜିକ ଅସନ୍ତୋଷ ସୃଷ୍ଟି କରୁଛି।ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଅର୍ଥନୀତିର ସଫଳତାକୁ GDP ନୁହେଁ, ଜୀବନ ଯାପନର ସହଜତା ମାଧ୍ୟମରେ ମାପିବା ଦରକାର। ମହଙ୍ଗାଇ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଆୟ ବୃଦ୍ଧି—ଏହି ଦୁଇଟି ଯଦି ସମନ୍ୱୟରେ ଚାଲିବ, ତେବେ ମାତ୍ର ଅର୍ଥନୀତି ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ। ଆଜି ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସମସ୍ୟା ହେଉଛି ମହଙ୍ଗା। ଦରମା ଯେଉଁଠି ଅଟକି ରହିଛି, ସେଉଠି ଖାଦ୍ୟ, ଇଂଧନ, ଘରଭଡ଼ା ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଖର୍ଚ୍ଚ ଲଗାତାର ବଢ଼ୁଛି।ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ, ଓଡ଼ିଶା ଯେଉଁଠି ଗ୍ରାମ ଉନ୍ନୟନରେ ଧୀର ଗତି ଧରିଲା, ସେଉଠି ତମିଳନାଡୁ, କେରଳ, ଗୁଜରାଟ ଓ ପଞ୍ଜାବ ଭିନ୍ନ ରଣନୀତି ଅପନାଇ ଗ୍ରାମୀଣ ଅର୍ଥନୀତିକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିପାରିଲେ।ପଞ୍ଜାବ ସବୁଜ ବିପ୍ଲବ ମାଧ୍ୟମରେ ଉଚ୍ଚ ଉତ୍ପାଦନଶୀଳ କୃଷି, ସିଚାଇ ଓ ଗ୍ରାମୀଣ ଆୟ ବୃଦ୍ଧିର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କଲା। ଗୁଜରାଟ ଗ୍ରାମ ଶିଳ୍ପ, ସହକାରୀ ଆନ୍ଦୋଳନ (ଅମୂଲ ମଡେଲ) ଓ ଗ୍ରାମୀଣ ଉଦ୍ୟମିତାକୁ ମଜବୁତ କରି ଗାଁକୁ ଉନ୍ନୟନର କେନ୍ଦ୍ର କରିପାରିଲା। ତମିଳନାଡୁ ଗ୍ରାମୀଣ ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ମହିଳା ସ୍ୱୟଂସହାୟକ ଗୋଷ୍ଠୀ ମାଧ୍ୟମରେ ସାମାଜିକ-ଅର୍ଥନୈତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଲା। ଏବଂ କେରଳ ମାନବ ଉନ୍ନୟନ ସୂଚକାଙ୍କରେ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମାନଦଣ୍ଡ ସହ ସମାନ ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରି, “ଲୋ ଇନକମ୍ – ହାଇ ହ୍ୟୁମାନ ଡିଭେଲପମେଣ୍ଟ” ମଡେଲର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଲା।ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ଦେଖିଲେ, ଚୀନ୍ର ଗ୍ରାମ ଶିଳ୍ପୀକରଣ, ଭିଏତନାମର କୃଷି ସଂସ୍କାର, ଓ ଦକ୍ଷିଣ କୋରିଆର ‘ସାଏମାଉଲ୍ ଉନ୍ଦୋଙ୍ଗ’ ଗ୍ରାମ ଆନ୍ଦୋଳନ ଦେଖାଇଦେଇଛି ଯେ ଗ୍ରାମ ଉନ୍ନୟନ ହେଉଛି ଜାତୀୟ ଉନ୍ନୟନର ମୂଳ ଭିତ୍ତି।ଏହି ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ଓଡ଼ିଶା ପାଇଁ ଏକ ନୂଆ ଗ୍ରାମୀଣ ଅର୍ଥନୈତିକ ରୂପରେଖା ଆବଶ୍ୟକ। କୃଷିକୁ ମୂଲ୍ୟ-ସଂଯୋଜିତ କୃଷିରେ ପରିଣତ କରିବା, ଗ୍ରାମୀଣ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ,ମାଇକ୍ରୋ-ଉଦ୍ୟମ, ଡିଜିଟାଲ୍ ସଂଯୋଗ, ଗ୍ରାମୀଣ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଓ ଦକ୍ଷତା ବିକାଶ ହେଉଛି ଆଗାମୀ ପଥ।ଯଦି ଓଡ଼ିଶା ଗ୍ରାମକୁ କେବଳ ଦୟାର ନୁହେଁ, ବିନିଯୋଗର କେନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ଦେଖିପାରେ, ତେବେ ଓଡ଼ିଶାର ଗାଁ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତି ସହ ଯୋଡ଼ି ହୋଇପାରିବ।ଗାଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ, ଓଡ଼ିଶା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେବ — ଏବଂ ଓଡ଼ିଶା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ, ଭାରତ ମଧ୍ୟ।